Misteri d'Elx
XV-wieczny śpiewany dramat misteryjny wystawiany bez przerwy od ponad 500 lat w Bazylice Santa María w Elche — wpisany na listę UNESCO, w połowie sierpnia. Najstarsza żyjąca opera w Europie i jedna z nielicznych fiest z listy dziedzictwa niematerialnego UNESCO, na którą wstęp jest darmowy.
Misteri d’Elx (walencki: Festa o Misteri d’Elx) to śpiewany dramat misteryjny o śmierci i wniebowzięciu Maryi Panny. Grany jest corocznie w tym samym kościele, z zasadniczo tą samą muzyką i inscenizacją, od połowy XV wieku. UNESCO wpisało go na listę niematerialnego dziedzictwa kulturowego w 2001 roku. Wstęp jest darmowy, ale trzeba go chcieć — miejsca są ograniczone, a całość śpiewana jest po walencku do średniowiecznej polifonii.
Dwie połowy, w dwa dni
Misteri dzieli się:
- La Vespra (14 sierpnia): śmierć Maryi. Wejście od głównych drzwi w procesji, trzy żeńscy “aniołowie” zstępują z kopuły kościoła na linowym urządzeniu zwanym Magrana (granat), apostołowie gromadzą się wokół umierającej Maryi. Trwa około 2 godzin.
- La Festa (15 sierpnia): wniebowzięcie i koronacja. Dusza Maryi jest wznoszona do nieba przez drugie, większe urządzenie zwane Araceli — drewnianą platformę opuszczaną na linach, niosącą dzieci-wykonawców śpiewających jako anioły. Koronacja na końcu uruchamia całą bazylikę do bicia dzwonów, podczas gdy białe papierki spadają, imitując płatki kwiatów.
Obie połowy dzielą partyturę, która jest, naprawdę, najstarszą stale wystawianą operą w Europie. Wcześniejsza niż Monteverdi, wcześniejsza niż Cavalli, wciąż trwa.
Jak wejść
Wstęp darmowy, ale bazylika mieści może 1.500 osób, a ilicytanie (mieszkańcy Elche) przychodzą od 15:00 na wydarzenie, które zaczyna się o 18:30. Drzwi otwierają się około 17:30. Jeśli chcesz miejsce siedzące, ustaw się w kolejce od 16:00; od 16:30 prawdopodobnie będziesz stać.
Odbywają się też próby generalne 11, 12 i 13 sierpnia, z mniejszymi tłumami. Muzycznie identyczne z głównymi wystawieniami. Jeśli masz elastyczność, próba jest w istocie spokojniejszym sposobem doświadczenia tego.
Bez zdjęć, bez wideo, cisza podczas muzyki. To jedna fiesta, na której publiczność faktycznie tego przestrzega — Misteri jest najpierw religijny, dopiero potem kulturalny, a lokalna społeczność bierze to osobiście.
Timing, który musisz znać
- 14 sierpnia, 18:30 La Vespra w Bazylice Santa María. Około 2 godziny.
- 15 sierpnia, 18:30 La Festa w tej samej bazylice. Około 2,5 godziny (koronacja nie spieszy się).
- 15 sierpnia, noc — gdy sztuka się kończy, miasto wychodzi na Nit de l’Albà pokaz pirotechniczny: 15.000 fajerwerków odpalanych po całym mieście w oknie 10 minut. To nie jest wpisane na UNESCO, ale to powód większości sierpniowych wizyt. Najlepszy widok: Park Miejski albo brzegi Vinalopó.
Kontekst, który warto znać wcześniej
Misteri trzykrotnie niemal zginął w swojej historii: najpierw za Burbonów w XVIII wieku, potem przez papieża, który chciał zakazać sakralnego teatru w języku narodowym, w końcu przez hiszpańską wojnę domową. Za każdym razem mieszkańcy stawili opór — w tym ostatnim przypadku chowając oryginalne rękopisy w prywatnych domach. Ta historia tłumaczy, dlaczego ilicytanie traktują tę fiestę tak, jak rzymianie traktują Bazylikę Świętego Piotra.
Libretto i muzyka pochodzą z połowy XV wieku, ale były nieprzerwanie uzupełniane; mechanizm Araceli przebudowano dwukrotnie po pożarach. Nic w tym nie jest muzealnym eksponatem — żyje, utrzymywane przez miejscowych muzyków i wolontariuszy, i każdego lata robią to jeszcze raz.
Praktyczne dla polskich turystów
Zamieszkaj w centrum Elche, nie na plaży. Bazylika jest w Starym Mieście. Nocleg trudniej niż na wybrzeżu, ale taniej; 60–100 €/noc w sierpniu za 3-gwiazdkę daje ci 10 minut spacerem do miejsca wydarzenia. Lotnisko Alicante-Elche (ALC) 15 minut taksówką.
Co zabrać: coś do nakrycia ramion, jeśli wolisz nie być tym turystą. Bazylika nie ma klimatyzacji, a sierpniowe popołudnia w środku potrafią sięgać 32 °C — papierowy wachlarz to uniwersalne lokalne rozwiązanie. Wodę tylko w zamkniętej butelce; picia podczas wystawienia się nie pochwala.
Języki: libretto jest po walencku. Bazylika wydaje drukowane programy ze streszczeniem po hiszpańsku i (zwykle) angielsku, ale pytaj przy drzwiach; czasem się kończą. Alternatywnie, strona UNESCO ma streszczenie po angielsku warte przeczytania przed przyjazdem.
Nie przegap Damy
Przed lub po Misteri przejdź dziesięć minut do Muzeum Archeologicznego i Historii Elche. Oryginalna Dama de Elche jest w Madrycie; to muzeum ma definitywną replikę i iberyjski kontekst wokół niej. Pół godziny, 3 €, i zmienia postrzeganie miasta na coś znacznie starszego niż jego fiesta z UNESCO.